Road Safety News 24×7 | विशेष बातमी
महाराष्ट्रासह देशभरात रस्ते अपघातांमुळे होणारी जीवितहानी कमी करण्यासाठी अपघातप्रवण ठिकाणांची ओळख करून त्या ठिकाणी आवश्यक सुधारणा करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरत आहे. रस्त्यावर वारंवार अपघात होत असतील, एखाद्या चौकात वाहनांची धडक होत असेल, तीव्र वळणामुळे वाहनचालकांचे नियंत्रण सुटत असेल किंवा रस्त्यावरील अपुरी प्रकाशव्यवस्था आणि चुकीच्या Signage मुळे अपघात होत असतील, तर अशा ठिकाणांची तांत्रिक तपासणी करून योग्य उपाययोजना करणे आवश्यक असते.
या प्रक्रियेला Road Accident Black Spot Identification and Rectification असे म्हटले जाते. यामध्ये अपघातांची नोंद आणि आकडेवारी तपासणे, अपघातांची कारणे शोधणे, रस्त्याची प्रत्यक्ष पाहणी करणे आणि त्यानंतर Engineering Improvements करून अपघातांचा धोका कमी करण्याचा प्रयत्न केला जातो.
Black Spot म्हणजे नेमके काय?
रस्ते सुरक्षा क्षेत्रात Black Spot म्हणजे असे ठिकाण किंवा रस्त्याचा विशिष्ट भाग, जिथे ठरावीक कालावधीत वारंवार अपघात किंवा गंभीर अपघात नोंदवले गेले आहेत. अशा ठिकाणी अपघातांची संख्या, मृत्यू किंवा गंभीर दुखापतींची नोंद आणि अपघातांचे स्वरूप यांचा अभ्यास केला जातो.
भारतामध्ये राष्ट्रीय महामार्गांवरील अपघातप्रवण ठिकाणे ओळखण्यासाठी केंद्र सरकारच्या रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालयाकडून निश्चित निकषांचा वापर केला जातो. राष्ट्रीय महामार्गांवरील Black Spot ओळखताना साधारणपणे तीन वर्षांच्या कालावधीत घडलेल्या अपघातांची माहिती विचारात घेतली जाते. प्रचलित निकषांनुसार, ५०० मीटरच्या रस्ते विभागात तीन वर्षांत पाच किंवा त्यापेक्षा अधिक रस्ते अपघातांमध्ये मृत्यू किंवा गंभीर दुखापत झाल्याची नोंद अथवा तीन वर्षांत दहा किंवा त्यापेक्षा अधिक मृत्यू झाल्याची नोंद असेल, तर त्या ठिकाणाचा Black Spot म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. प्रत्यक्ष वर्गीकरणासाठी संबंधित विभागाचे अद्ययावत अधिकृत निकष लागू होतात.
मात्र, एखाद्या ठिकाणी अपघातांची नोंद कमी आहे म्हणून ते ठिकाण सुरक्षित आहे, असे समजता येत नाही. नवीन रस्ते, बदललेली वाहतूक व्यवस्था, शाळा किंवा बाजारपेठेजवळील गर्दी आणि पादचाऱ्यांना होणारा धोका यांचाही Road Safety Audit करताना विचार करणे गरजेचे आहे.
Black Spot ची ओळख कशी केली जाते?
अपघातप्रवण ठिकाण ओळखण्यासाठी केवळ नागरिकांच्या तक्रारी किंवा प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या परिस्थितीवर अवलंबून राहता येत नाही. त्यासाठी Police Accident Records, वाहतूक विभागाची माहिती, रुग्णालयांमधील उपलब्ध अपघातविषयक नोंदी, प्रत्यक्ष रस्ते पाहणी आणि तांत्रिक विश्लेषण यांचा एकत्रित वापर केला जातो.
अपघात कुठे झाला, कोणत्या दिशेने येणाऱ्या वाहनांचा सहभाग होता, अपघात रात्री झाला की दिवसा, वाहनांचा वेग किती होता, रस्त्याची रुंदी किती आहे आणि त्या ठिकाणी वाहतूक चिन्हे स्पष्ट दिसतात का, अशा अनेक बाबींची तपासणी केली जाते.
अपघातांचे कारण शोधताना खालील बाबी विशेषतः तपासल्या जातात:
1. तीव्र वळणे आणि अपुरी Sight Distance.
2. रस्त्यावरील खड्डे, असमान पृष्ठभाग आणि खराब Pavement Condition.
3. अपुरी Street Lighting किंवा रात्रीच्या वेळी कमी Visibility.
4. चुकीचे किंवा अस्पष्ट Traffic Signs आणि Road Markings.
5. चौकांमधील चुकीची रचना, अपुरे Signal Control किंवा वाहनांच्या मार्गांमध्ये होणारा संघर्ष.
6. महामार्गावर अनियंत्रित प्रवेश आणि बाहेर पडण्याचे मार्ग.
7. पादचारी मार्ग, Zebra Crossing किंवा सुरक्षित रस्ता ओलांडण्याची सुविधा नसणे.
8. वेगमर्यादेचे उल्लंघन, चुकीचे Overtaking आणि Lane Discipline चा अभाव.
9. रस्त्याच्या कडेला असलेले धोकादायक अडथळे, अपुरे Crash Barriers किंवा सुरक्षिततेच्या सुविधांचा अभाव.
10. पावसाळ्यात पाणी साचणे, अपुरी Drainage System आणि घसरडा रस्ता.
या सर्व बाबींच्या तपासणीनंतर अपघात घडण्यामागील संभाव्य कारणे निश्चित करून योग्य सुधारणा सुचवल्या जातात.
Black Spot Rectification म्हणजे काय?
अपघातप्रवण ठिकाणांची ओळख झाल्यानंतर तेथील अपघातांचा धोका कमी करण्यासाठी प्रत्यक्ष सुधारणा करण्याच्या प्रक्रियेला Black Spot Rectification म्हणतात. यामध्ये तातडीच्या उपाययोजना आणि कायमस्वरूपी Engineering Improvements अशा दोन स्तरांवर काम केले जाते.
केंद्र सरकारच्या रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालयाने (MoRTH) दिलेल्या माहितीनुसार, तातडीच्या उपाययोजनांमध्ये Road Markings, स्पष्ट Traffic Signage, Crash Barriers, Road Studs, Delineators, अनधिकृत Median Openings बंद करणे आणि वाहनांचा वेग नियंत्रित करण्यासाठी उपाययोजना यांचा समावेश होतो. कायमस्वरूपी सुधारणांमध्ये रस्त्याची भूमितीय रचना सुधारणे, चौकांचे पुनर्रचनाकरण, रस्ता रुंदीकरण आणि आवश्यकतेनुसार Underpass किंवा Overpass उभारणे यांचा समावेश होऊ शकतो.
Press Information Bureau
+1
तातडीच्या उपाययोजना का महत्त्वाच्या?
एखाद्या Black Spot वर कायमस्वरूपी सुधारणा करण्यासाठी सर्वेक्षण, Technical Investigation, Detailed Project Report (DPR), प्रशासकीय मंजुरी आणि निधीची तरतूद अशा विविध प्रक्रिया पूर्ण कराव्या लागू शकतात. त्यामुळे अंतिम काम सुरू होईपर्यंत नागरिकांचा धोका कमी करण्यासाठी तात्पुरत्या सुरक्षा उपाययोजना करणे आवश्यक असते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या वळणावर रात्री वाहनचालकांना रस्ता स्पष्ट दिसत नसेल, तर Reflective Sign Boards, Road Studs आणि योग्य प्रकाशव्यवस्था यांसारख्या उपायांचा विचार करता येतो. एखाद्या चौकात वाहनांचा वेग जास्त असल्यास Speed Management, योग्य दिशादर्शक चिन्हे आणि वाहतुकीचे नियोजन सुधारता येते.
मात्र, प्रत्येक ठिकाणासाठी एकच उपाय लागू होत नाही. अपघातांचे मूळ कारण समजून घेऊन तज्ज्ञांच्या तपासणीनंतर योग्य उपाय निवडणे आवश्यक आहे.
महाराष्ट्रात Black Spot ओळखण्यासाठी कोणती व्यवस्था आहे?
महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक बांधकाम विभागाने (PWD) ९ जानेवारी २०१९ रोजी State Highways आणि Major District Roads (MDR) वरील Black Spot ओळखणे, त्यांची दुरुस्ती करणे आणि सुधारणा प्रभावी ठरल्या आहेत का, यावर देखरेख ठेवण्यासाठी Revised Protocol जारी केला होता.
या शासन परिपत्रकात राष्ट्रीय महामार्गांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या निकषांप्रमाणेच सुमारे ५०० मीटर लांबीच्या रस्ते विभागात मागील तीन Calendar Years मध्ये गंभीर दुखापत किंवा मृत्यू झालेल्या पाच अपघातांची नोंद अथवा दहा मृत्यूंची नोंद या आधारावर Black Spot ओळखण्याची तरतूद नमूद आहे. या प्रक्रियेत Police Station स्तरावरील समिती, संबंधित विभागांची पाहणी आणि सुधारणा झाल्यानंतर त्यांचा परिणाम तपासण्यावर भर देण्यात आला आहे.
Maharashtra Government
राष्ट्रीय महामार्गांवरील सुधारणा संबंधित अंमलबजावणी संस्थांकडून केल्या जातात. यामध्ये National Highways Authority of India (NHAI), National Highways and Infrastructure Development Corporation Limited (NHIDCL), केंद्रीय रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालयाचे संबंधित विभाग तसेच राज्य शासनाचे संबंधित PWD विभाग यांचा समावेश परिस्थितीनुसार होतो.
सुधारणा झाल्यानंतरही Monitoring आवश्यक
Black Spot वर रस्त्याचे काम पूर्ण झाले म्हणजे तेथील अपघातांचा धोका कायमचा संपला, असे गृहीत धरता येत नाही. सुधारणा झाल्यानंतर त्या ठिकाणी पुन्हा अपघातांची आकडेवारी तपासणे, वाहनचालकांना नवीन रचना समजत आहे का हे पाहणे आणि आवश्यक असल्यास अतिरिक्त उपाययोजना करणे गरजेचे आहे.
यासाठी Post-Rectification Monitoring आणि Road Safety Audit महत्त्वाचे ठरतात. सुधारणा झाल्यानंतरही अपघात सुरू राहिल्यास त्या ठिकाणाची पुन्हा तांत्रिक तपासणी करून पुढील उपाययोजना निश्चित कराव्यात.
२०२५ मधील केंद्र सरकारची महत्त्वाची माहिती
केंद्र सरकारच्या १२ मार्च २०२५ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या माहितीनुसार, देशातील राष्ट्रीय महामार्गांवर एकूण १३,७९५ Black Spots ओळखण्यात आले होते. त्यापैकी ५,०३६ Black Spots वर दीर्घकालीन कायमस्वरूपी सुधारणा पूर्ण झाल्याचे सरकारने नमूद केले होते. ही आकडेवारी त्या तारखेला प्रसिद्ध केलेल्या माहितीनुसार आहे; ती २०२६ मधील अद्ययावत स्थिती समजू नये.
Press Information Bureau
महाराष्ट्रातील अपघातप्रवण ठिकाणांची माहिती मिळवण्यासाठी राज्याच्या Highway Traffic Police विभागाच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध असलेला “Maharashtra Black Spot 2021–2023” हा अहवालही उपयुक्त संदर्भ ठरू शकतो.
India
+1
नागरिकांनी Black Spot आढळल्यास काय करावे?
रस्त्यावर वारंवार अपघात होत असल्याचे दिसल्यास नागरिकांनी संबंधित ठिकाणाचे अचूक Location, जवळचा Landmark, अपघाताची तारीख आणि धोक्याचे स्वरूप नोंदवून ठेवावे. शक्य असल्यास सुरक्षित अंतरावरून फोटो किंवा व्हिडिओ पुरावा गोळा करावा; मात्र त्यासाठी स्वतःचा किंवा इतरांचा जीव धोक्यात घालू नये.
तक्रार संबंधित रस्त्याच्या मालकीनुसार किंवा देखभाल करणाऱ्या विभागाकडे करता येते. राष्ट्रीय महामार्ग असल्यास NHAI किंवा संबंधित राष्ट्रीय महामार्ग कार्यालयाशी, तर राज्य महामार्ग किंवा जिल्हा रस्ता असल्यास संबंधित PWD विभागाशी संपर्क साधता येतो. शहरातील रस्त्यांसाठी संबंधित महानगरपालिका किंवा स्थानिक स्वराज्य संस्था जबाबदार असू शकते. वाहतूक व्यवस्थेशी संबंधित बाबींमध्ये Traffic Police कडेही तक्रार करता येते.
तक्रारीत फक्त “येथे अपघात होतात” असे लिहिण्याऐवजी कोणत्या दिशेने येणाऱ्या वाहनांना धोका आहे, प्रकाशव्यवस्था अपुरी आहे का, रस्त्यावर खड्डे आहेत का, वळण दिसत नाही का किंवा पादचाऱ्यांसाठी सुरक्षित मार्ग नाही का, याची माहिती दिल्यास संबंधित विभागाला तपासणी करणे सोपे जाऊ शकते.
निष्कर्ष
Road Accident Black Spot Identification and Rectification ही केवळ रस्त्यावरील खड्डे बुजवण्याची प्रक्रिया नाही. अपघातांच्या कारणांचा अभ्यास करून रस्त्याची रचना, वाहतूक व्यवस्थापन, प्रकाशव्यवस्था, चिन्हे आणि सुरक्षा सुविधा सुधारणे हा त्याचा मुख्य उद्देश आहे.
RTO, Traffic Police, Police Department, PWD, NHAI, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिक यांनी समन्वयाने काम केल्यास अपघातप्रवण ठिकाणांची ओळख आणि सुधारणा अधिक प्रभावी होऊ शकते. प्रत्येक अपघातप्रवण ठिकाणी योग्य Technical Inspection, वेळेत दुरुस्ती आणि सुधारणा झाल्यानंतर नियमित Monitoring करणे आवश्यक आहे.
Road Safety News 24×7 चे नागरिकांना आवाहन आहे की, आपल्या परिसरातील धोकादायक रस्ते, अंधारे वळण, अपुरे संकेतफलक, असुरक्षित चौक किंवा वारंवार अपघात होणारी ठिकाणे यांची माहिती संबंधित विभागापर्यंत पोहोचवा. अपघात घडल्यानंतर उपाययोजना करण्यापेक्षा अपघात होण्यापूर्वी धोका ओळखून तो कमी करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
अधिकृत संदर्भ:
Ministry of Road Transport and Highways — Black Spot Identification and Rectification Protocol: https://morth.nic.in/sites/default/files/Protocol_for_identification_and_rectification_of_road_accident_black_spots_on_National_Highways_OM_dated_28_10_2015.pdf
महाराष्ट्र शासन, सार्वजनिक बांधकाम विभाग — State Highways आणि Major District Roads साठी Revised Protocol: https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/English/201901101701131918.pdf
Press Information Bureau — Reduction in Number of Black Spots, 12 March 2025: https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2110971&lang=2®=48
Ministry of Road Transport and Highways — Black Spot MIS: https://www.blackspot.morth.gov.in/
Maharashtra Highway Traffic Police — Maharashtra Black Spot 2021–2023 अहवाल: https://highwaypolice.maharashtra.gov.in/publication-type/maharashtra-road-crash-report/
Leave a Reply